مامۆستا محەممەدی ماملێ: دەنگێک لە ڕوحی کوردستان، ڕەسەنایەتی و فۆلکلۆر و پاسەوانی هۆشیاریی نەتەوەیی

لە مێژووی هاوچەرخی گەلی کورددا، کەم هونەرمەند و گۆرانیبێژ هەن توانیبێتیان وەک «محەممەدی ماملێ» بچنە ناو قووڵایی دڵ، دەروون و یادوەرە کۆمەڵایەتییەکانی جەماوەرەوە. ماملێ تەنیا خاوەنی دەنگێکی خۆش و بەسۆز نەبوو کە گوێچکەکان مەست بکات، بەڵکو وەستایەکی گەورەی فۆلکلۆر، دەنگێکی ڕەسەنی کلتووری و هێمایەکی بەهێزی ناسنامەی نەتەوەیی کورد بوو؛ ئەوەش لە سەردەمێکدا کە چەندین هێزی ناوچەیی بە بەردەوامی هەوڵی سڕینەوە، پەراوێزخستن و قەدەغەکردنی زمان و کلتووری کوردییان دەدا.

١. پاراستنی کلتوور و نوێکردنەوەی فۆلکلۆر

یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کاریگەرییەکانی محەممەدی ماملێ لەسەر کلتووری کوردی، کۆکردنەوە، پاراستن و بەپیتکردنەوەی گۆرانی و ئاوازە فۆلکلۆرییەکان بوو. لە سەردەمێکدا کە ئامرازەکانی تۆمارکردن زۆر سنووردار بوون و مەترسیی لەناوچوون لەسەر بەشێکی زۆری مۆسیقای زارەکی کوردی هەبوو، ماملێ بە دەنگە مەخمەلی و گەرمەکەی سەدان ئاواز، مەقام و بەند و حەیرانی ڕەسەنی ناوچەکانی موکریان و بەشەکانی تری کوردستانی تۆمار کرد. ئەو نەیدەهێشت فۆلکلۆر لە چوارچێوەیەکی کۆن و بێزارکەردا بپوکێتەوە، بەڵکو بە دارشتنەوەیەکی هونەرییانە و شێوازێکی هاوچەرخ گۆرانییەکانی پێشکەش دەکرد. بەمەش توانی هاوسەنگییەکی زێڕین لە نێوان پاراستنی ڕەسەنایەتی و وەڵامدانەوەی زەوقی نەوە نوێیەکاندا دروست بکات.

٢. بەستنەوەی ئەدەبی بەرز بە زاری جەماوەرەوە

ماملێ بەتەنیا گۆرانیبێژی ئاوازە سادەکان نەبوو؛ ئەو هۆشیارییەکی قووڵ و بێئەندازەی بەرامبەر ئەدەب و شێعری کوردی هەبوو. بە چڕینی شێعرەکانی شاعیرانی ناوداری کورد وەک وەفایی، هەژار، هێمن، گۆران، نالی و ڕەسوڵ حەمزاتۆڤ، توانی ئەدەبی نووسراو لەناو کتێبخانە و کۆڕە تایبەتەکانەوە بباتە ناو ماڵی هەموو تاکێکی کورد. کاتیێک ماملێ شێعرێکی «هێمن» یان «وەفایی» دەکردە گۆرانی، ئەو هۆنراوە ئاڵۆز و شاکارانەی دەکردە ئاوازی ڕۆژانەی خەڵک. بەم هەنگاوە، خزمەتێکی کەموێنەی بە بڵاوکردنەوەی زمانی کوردی، دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی گشتی و ئاشناکردنی کۆمەڵگە بە شاعیرەکانی خۆی کرد.

٣. ڕەنگدانەوەی ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی ڕزگاریخوازی

دەنگی ماملێ تەنیا بۆ خۆشی و کات بەسەربردن یان ئەڤینی ڕۆمانسی نەبوو، بەڵکو گوزارشتێکی قووڵ بوو لە ئازار، هیوا، خۆشەویستی نیشتمان و خەباتی گەلێک. لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و قۆناغە سەختەکانی دوای هەڵوەشانەوەی کۆماردا، بەرهەمەکانی ماملێ ببوونە سەرچاوەی ورە، یەکگرتوویی و گەشەسەندنی هەستی نەتەوەیی. بەرهەمەکانی ئەو سنورە دەستکردەکانی نێوان پارچەکانی کوردستانیان دڕاند؛ دەنگی ماملێ لە سلێمانی، هەولێر، ئامەد و قامیشلو بە هەمان سۆز و گەرمی ناوچەی موکریان دەبیسترا. ئەمەش ببووە پردێکی کلتووریی بەهێز بۆ دروستکردنی خەیاڵدانی هاوبەشی نەتەوەیی لە نێوان تەواوی کوردانی جیهاندا. ئەنجام کۆچی دوایی محەممەدی ماملێ لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا، بە هیچ شێوەیەک کۆتایی بە ئامادەییی ئەو لە ناو کلتوور و فەرهەنگی کوردیدا نەهێنا. ئەو ڕێبازێک لە گۆرانیی ڕەسەن، شەرەفمەندی لە هونەر، و وەفاداری بۆ خاک و زمانی دایک بەجێهێشت. تا ئەمڕۆش، هەرکاتێک باسی ڕەسەنایەتی، مۆسیقای فۆلکلۆر و پاراستنی کلتووری کوردی دەکرێت، ناوی محەممەدی ماملێ لە پێشەنگی ئەو سەرکردە کلتوورییانەیە کە ڕۆحی نەتەوەیەکیان لە ناو ئاوازەکانیاندا زیندوراگرت.

نووسینی: هیوا ساعدی